StatCounter

Friday, 26 June 2026

इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे

डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर ह्यांचा ज्ञानकोश हा 23 खंडांचा मराठीतील पहिला ज्ञानकोश आहे. हा ज्ञानकोश डिजिटल स्वरूपात आंतरजालावर उपलब्ध करून दिल्याबद्दल (https://ketkardnyankosh.in/) यशवंतराव चव्हाण सेंटरचे आभार मानावेत तेवढे थोडेच आहेत. ह्याप्रमाणेच इतिहास, समाजशास्त्र आणि भाषाविज्ञान अशा अनेक क्षेत्रांमधील व्यासंग आणि संशोधन करणारे विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे ह्यांचे समग्र साहित्यही (https://samagrarajwade.com/) यशवंतराव चव्हाण सेंटरने आंतरजालावर उपलब्ध करून दिले आहे.

सध्या लोकसत्ता दैनिकात दररोज राजवाडे विचारविश्व ह्या शीर्षकाखाली वि.का.राजवाडे ह्यांच्या साहित्याबद्दल आणि कार्याबद्दल श्री. आनंद हर्डीकर लिहीत आहेत. ते वाचताना संदर्भासाठी https://samagrarajwade.com हे स्थळ उपयुक्त ठरेल. राजवाडे ह्यांनी संशोधित केलेली मोडी लिपीतील किंवा फार्सी भाषेतील मूळ कागदपत्रे पाहायची असतील तर यशवंतराव चव्हाण सेंटर आणि इ.वि.का.राजवाडे संशोधन मंडळ, धुळे ह्यांच्या संयुक्त विद्यमाने https://vkrajwade.com/ हे स्थळ उपलब्ध आहे.

मुंबई विद्यापीठाच्या मराठी विभागाने राजवाडे यांनी संपादित केलेल्या आणि इतर संशोधकांनी प्रमाणित केलेल्या पाठांचा अभ्यास करून ज्ञानेश्वरीचे खंड (उदा. राजवाडे संहिता, खंड १ आणि खंड २) प्रकाशित केले आहेत. या ग्रंथांमध्ये मूळ ओव्या, अन्वयार्थ, कठीण शब्दांचे अर्थ आणि नाथपंथी टीपा यांचा समावेश करण्यात आला आहे. मुंबई विद्यापीठाने प्रकाशित केलेल्या व राजवाडे यांनी संपादित केलेल्या प्रतींच्या डिजिटल प्रतिमा https://archive.org/details/20220709_20220709_1407 येथे (Internet Archive वर) अभ्यासासाठी उपलब्ध आहेत.

संशोधनाचा असा प्रचंड आवाका असलेल्या राजवाड्यांनी आपले लेखन हट्टाने मराठीमध्ये केले. आपले काम इतके महत्त्वाचे आहे की ते जाणून घेण्यासाठी परभाषी संशोधकांना मराठी शिकावे लागेल आणि ते मराठी शिकतील असा आत्मविश्वास त्यांना होता.

साने गुरुजींनी लिहिलेले वि.का.राजवाडे ह्यांचे (46 पानी) चरित्र  (https://samagrarajwade.com/rajwade-articles) एका बैठकीत वाचून होण्यासारखे आहे.

Thursday, 25 June 2026

शतौक्वा

शतौक्वा (Chautauqua) हा शब्द प्रथमतः मला रॉबर्ट पर्सिगच्या Zen and the Art of Motorcycle Maintenance या पुस्तकात ''भेटला.'' शतौक्वा ह्या शब्दाचे अनेक अर्थ आहेत. कथनाच्या प्रवाहात एखादे तत्त्वज्ञान गुंफून त्या मजकुराला रॉबर्ट पर्सिगने शतौक्वा हे नाव दिले आहे. मूळ चर्चा विषयाचा किंवा व्याख्यानाचा थोडा विस्तार करण्यासाठी ह्या परिच्छेदांची योजना लेखकाने केली आहे.

लांबच्या प्रवासात मोटर सायकलची डागडुजी करताना मुलाचे कुतूहल शमविण्याच्या निमित्ताने पर्सिग जीवनाची गुणवत्ता ह्या त्याच्या मूळ प्रतिपाद्य विषयाच्या अनुषंगाने विविध अंगांनी भाष्य करतो. 'कथनाच्या ओघात तत्त्वचर्चा' अशा शैलीचा अनुभव घेण्यासाठी हे पुस्तक वाचायला किंवा चाळायला हरकत नाही.