“दिसामाजी काहीतरी ते लिहावे” ही समर्थ रामदास यांची उक्ती आज पूर्वीपेक्षा अधिक अर्थवाही वाटते. मानवी उत्क्रांतीत आपली शेपटी गळून पडली, नखे-कातडी बदलली; पण आता आपली भाषा आणि हस्ताक्षर यांच्याच अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे का, अशी शंका मनात डोकावते. भाषण आणि लेखन हे भाषाव्यवहाराचे दोन मुख्य आधारस्तंभ. त्यापैकी लेखनाचा पाया हलू लागला, तर विचारांची उभारणी किती ठोस राहील?
आज पेन हातात घेण्यापेक्षा आपण स्क्रीनवर बोटे फिरवतो, कीबोर्डवर टाईप करतो. सोय, वेग आणि कार्यक्षमता या नावाखाली आपण हाताने लिहिण्याची सवय मागे टाकत आहोत. परंतु या प्रक्रियेत आपल्या बोधनकौशल्यांवर, ऐंद्रिय अनुभवांवर आणि इतिहासाशी जोडलेल्या नात्यावर परिणाम होत नाही ना, ही भीती रास्त आहे.
अमेरिकेत “ऑटोपेन” नावाचे एक साधन वापरले जाते. हे यंत्र एखाद्याची स्वाक्षरी स्मृतीत साठवून ठेवते आणि यांत्रिक हाताद्वारे तीच स्वाक्षरी आवश्यक त्या कागदपत्रांवर करते. अशा रीतीने सह्या ठोकणारा रोबोचा हात हे तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने कदाचित प्राथमिक पाऊल असेल; परंतु त्यातून निर्माण होणारे नैतिक आणि भावनिक प्रश्न मात्र गंभीर आहेत.
वीरमरण प्राप्त सैनिकांच्या कुटुंबियांना पाठवलेल्या सांत्वनपत्रांवर अशा यांत्रिक सह्या झाल्याचे वृत्त समोर आल्यानंतर अमेरिकेत चर्चा रंगली. स्वाक्षरी ही केवळ नावाची खूण नसते; ती व्यक्तीच्या उपस्थितीची, संवेदनांची साक्ष असते.
याच संदर्भात एक उदाहरण उल्लेखनीय आहे. प्रसिद्ध गायक Bob Dylan यांचे The Philosophy of Modern Song हे पुस्तक सुमारे 600 डॉलर्स किंमतीचे आहे. ह्या पुस्तकाच्या 'लेखकाने स्वाक्षरी केलेल्या' प्रती भरपूर विकल्या गेल्या. नंतर या सह्या ऑटोपेनद्वारे केल्या असल्याचे उघड झाल्यावर डायलन यांनी फेसबुक पेजवर दिलगिरी व्यक्त केली आणि आपली चूक लगेच दुरुस्त करण्याची इच्छा व्यक्त केली. वाचकांना केवळ सही नको होती; त्यांना लेखकाचा स्पर्श हवा होता.
हस्ताक्षर हा व्यक्तिमत्त्वाचा आरसा असतो. अक्षरांतील वळणे, दाब, वेग—या सर्वांतून मनःस्थिती, शिस्त, भावना प्रतिबिंबित होतात. संशोधकांना जुन्या हस्तलिखितांमधून लेखकाचा स्वभाव, त्याची निकड, त्याचा भावनावेग यांचे संकेत मिळतात. कॅलिग्राफी ही केवळ सजावट नसते; तो मानवी विविधतेचा एक कलात्मक आविष्कार असतो.
तथापि, हस्ताक्षर लुप्त होत चालले आहे. Finland ने 2016 पासून शालेय अभ्यासक्रमातून कर्सिव्ह लेखन वगळले; Switzerland नेही तत्सम पाऊल उचलले. परिणामी, अनेक विद्यार्थ्यांना कर्सिव्ह लिहिता तर येत नाहीच, पण ते वाचताही येत नाही. कर्सिव लेखन आता फक्त आजी-आजोबांपुरते उरले आहे. आपणही मोडी लिपी केव्हाच सोडली. बाळबोध देवनागरीत लिहिताना अक्षरांची तुटक रचना जणू ‘कॅपिटल लेटर्स’सारखी वाटते. आता तर बाळबोध लिपीही धोक्यात आली आहे, तर मोडीची काय कथा?
लेखनाविषयीचा हा अनुत्साह केवळ मुलांपुरता मर्यादित नाही. पालक वाचताना दिसतात; पण लिहिताना क्वचितच. त्यामुळे मुलांमध्ये लेखनाची प्रेरणा कमी होते. मित्रांना पत्र लिहिणे दूरच, वाणसामानाची यादीही व्हॉट्सअॅपवर पाठवली जाते. केकवर आयसिंगने शुभेच्छा संदेश लिहिणारे कारागीर दुर्मीळ होत आहेत. सेलिब्रिटींच्या सह्यांऐवजी आता सेल्फीचे युग आले आहे.
चीन आणि जपानसारख्या देशांत हस्ताक्षराला सांस्कृतिक व आध्यात्मिक महत्त्व आहे; तरीही तेथील तरुणाई डिजिटल माध्यमांकडे झुकताना दिसते. जागतिक पातळीवर लेखन ‘उपयुक्त कौशल्य’ म्हणूनच पाहिले जाऊ लागले आहे—कलात्मक, वैचारिक किंवा वैयक्तिक साधना म्हणून नव्हे.
शिक्षक आणि डॉक्टर यांसारख्या काही व्यावसायिकांमध्ये हाताने लिहिण्याची गरज अजूनही आहे. डॉक्टरांच्या गचाळ हस्ताक्षरावर विनोद केले जातात; पण त्याचे दुष्परिणाम गंभीर असू शकतात. Los Angeles येथील एका रुग्णालयाने 2000 साली डॉक्टरांसाठी हस्ताक्षर सुधारवर्ग घेतले होते. Texas मधील एका खटल्यात वाईट हस्ताक्षरामुळे चुकीचे औषध दिल्याचा आरोप मान्य होऊन मोठी नुकसानभरपाई देण्यात आली. आज अनेक वैद्यकीय नोंदी संगणकावर होतात; तरीही औषधाच्या चिठ्ठ्या हातानेच लिहिल्या जातात—वेळेच्या बचतीसाठी.
संशोधन असे दर्शवते की हाताने लिहिणे मेंदूला अधिक चालना देते. लॅपटॉपवर टिपणे घेताना विद्यार्थी शब्दशः नोंद करतात; पण संकल्पना समजून घेण्यात कमी पडतात. वहीत हाताने टिपणे काढताना लिहिण्याचा वेग कमी असल्याने विचारांची प्रक्रिया अधिक सखोल होते, लक्ष केंद्रित राहते आणि स्मरणशक्ती मजबूत होते. कीबोर्डवरील लेखन अधिक अमूर्त, दुरावा निर्माण करणारे ठरू शकते.
काही संशोधकांच्या मते, हाताने लिहिण्याची कला हरवणे हे जैवविविधतेच्या ऱ्हासाइतकेच गंभीर आहे. प्रजाती जशा नष्ट होतात, तशी कौशल्येही हरवतात. कार्यक्षमतेच्या नादात आपण मानवी स्पर्श, भावनिक गुंतवणूक आणि बौद्धिक सखोलता गमावत नाही ना, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
हस्ताक्षराशिवाय जगणे शक्य आहे; पण हस्ताक्षर टिकवणे अधिक अर्थपूर्ण आहे. रोज काही ओळी लिहिण्याची सवय लावणे अवघड नाही. हा लेख टाईप करण्यापूर्वी मी तो हाताने लिहून काढला—जाणीवपूर्वक. आपली क्षमता, आपली ओळख आणि आपला मानवी स्पर्श टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न आपल्या हातात आहे.
“दिसामाजी काहीतरी ते लिहावे” ही उक्ती केवळ साहित्यिक सल्ला नाही; ती मानवी अस्मितेचे जतन करण्याची आठवण आहे.
